اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
بررسى تحليلى انتشارات علمى توليدشده در حوزه اسلام مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 28
دوشنبه ، 13 شهریور 1391 ، 13:46

رضا کریمی

چكيده: هدف از پژوهش حاضر، بررسى توليدات علمى در حوزه اسلام، در سطح جهان است. اين پژوهش با استفاده از روش علم‌سنجى انجام شده است و شاخصهايى را براى ارزيابى و سنجش ميزان اطّلاعات توليد شده در زمينه‌هاى گوناگون و در كشورهاى مختلف، در اختيار پژوهشيان قرار مى‌دهد. در اين مقاله، با استفاده از شيوه‌هاى علم‌سنجى، ميزان انتشارات علمى توليد شده در حوزه‌هاى اسلام در پايگاه  Web of Scienceطى سالهاى 1978ـ2010 مطالعه و تحليل شد و تمامى پيشينه‌ها در حيطه‌هاى موضوع، زبان، كشور، نويسنده، سال انتشار، نوع مدرك، مجلّه و موسّسه و دانشگاهها تجزيه و تحليل گرديد. آن گاه كلّيه پيشينه‌ها براى ترسيم ساختار علم به نرم افزار  Hist Citeوارد شد و 30 مقاله اوّل حوزه مورد بررسى در 
WOSانتخاب و به وسيله نرم‌افزار فوق، تجزيه و تحليل شدند. يافته‌هاى پژوهش نشان داد كه در مجموع 93 كشور در نگارش مدارك حوزه موضوعى اسلام در سطح جهانى، نقش داشته‌اند كه از اين ميان، كشورهاى ايالات متّحده آمريكا، انگلستان، كانادا در رتبه‌هاى اوّل تا سوم و ايران در مرتبه هفدهم قرار دارند. همچنين، مشخّص شد كه 83% از مدارك به زبان انگليسى است. 2224 مؤسّسه توليدكننده متون علمى اسلام‌اند كه عمدتآ امريكايى و انگليسى‌اند. يافته‌ها نشان داد كه 53% عناوين منتشر شده در قالب نقد كتاب بوده است و پس از آن، مقالات (6/37%) قرار داشته‌اند. از مجلّات برتر در زمينه اسلام، مى‌توان به ترتيب، به مجلّه بين‌المللى مطالعات خاورميانه، جهان اسلام و مجلّه خاورميانه اشاره كرد. از لحاظ كمّى سالهاى 2008 و 2009 بيشترين مدارك را در خود جاى داده‌اند و اين امر استقبال بيشتر جامعه علمى از مقوله‌هاى مورد پژوهش را نويد مى‌دهد.

كليد واژه : ساختار علم ؛ توليدات علمى اسلام ؛ پايگاه Web of Science (ISI).

مقدّمه
پژوهش و تحقيق براى توسعه علمى تحقيقات اسلامى همانند تمام رشته‌هاى ديگر ضرورى است. جاكوبسون (1997) اظهار مى‌دارد كه هر فعّاليّت علمى با توليد انتشارات علمى اندازه‌گيرى مى‌شود و انتشار در واقع، محصول اساسى كار علمى است.
امروزه با بهره‌گيرى از نمايه‌ها و پايگاههاى اطّلاعاتى كه در برگيرنده بخش قابل توجّهى از اطّلاعات‌اند، مى‌توان سريع‌ترين راه براى دسترسى به اطّلاعات هر حوزه خاص را به دست آورد. بنابراين، محقّقان در نخستين مرحله پژوهش خود به اين پايگاهها مراجعه مى كنند. اين پايگاههاى اطّلاعاتى اساس تحقيقات متعدّدى‌اند كه با روشهاى كمّى، نظير كتابسنجى، علم‌سنجى و... ميزان توليدات علمى دانشمندان كشورهاى مختلف در حوزه‌هاى موضوعى مختلف را بررسى و مقايسه مى‌كنند و ميزان حضور علمى آنها را مى‌سنجند. (حميدى، اصنافى، عصاره (1387))
حوزه اسلام و شاخه‌هاى مرتبط آن يكى از مهم‌ترين دغدغه‌هاى انسان معاصر است. اهميّت تحقيقات اسلامى در اوضاع كنونى كشور و جهان با توجّه به اين كه جايگاه هر ملّتى در عرصه بين‌المللى به وسيله فعّاليّتهاى علمى مشخّص مى‌گردد، سبب شد كه سنجش كمّى فعّاليّت دانشمندان جهانى در حوزه اسلام هدف اين پژوهش قرار گيرد تا جايگاه جهان در تحقيقات اسلامى تعيين شود و ميزان حضور علمى دانشمندان جهانى در اين حوزه در صحنه جهانى مورد ارزيابى قرار گيرد. اين روشهاى كمّى شاخصهايى را براى ارزيابى و سنجش ميزان اطلاعات توليد شده در زمينه‌هاى گوناگون و در كشورهاى مختلف، در اختيار دانشمندان قرار مى‌دهد.
يادآورى مى‌شود كه عمده توليدات اسلامى به زبانهاى عربى و فارسى است و پايگاه  Web of Scienceقادر به نمايه كردن اين دو زبان نيست، داده‌هاى اين پايگاه ناقص است و لزومآ نمى‌تواند ابزارى كامل براى سنجش توليدات اسلامى در سطح جهانى باشد؛ امّا اين پايگاه ابزارى كاملاً شناخته شده براى جهانيان است و همگان از طريق آن اقدام به ارزيابى و معرّفى توليدات علمى خود مى‌كنند، بدين جهت مى‌تواند زمينه نشر و گسترش مفاهيم اسلامى را در سطح جهانى ميسّر سازد.
اسمال و گارفيلد (1985) اظهار مى‌دارند كه شايد «برادفورد» (1948) يكى از نخستين كسانى باشد كه غيرمستقيم به ترسيم ساختار علم اشاره كرده است. آنها نظر «پرايس» (1966) را كه به روشنى بيان مى‌كند ساختار علم را مى‌توان ترسيم كرد، تأييد مى‌كنند. «گولد و وايت» (1970) به انديشه ترسيم ساختار علم در علوم اجتماعى و جغرافياى انسانى اشاره كرده‌اند.
هدفهاى پژوهش
هدف اين مقاله آن است كه با استفاده از شيوه‌هاى علم‌سنجى، ميزان انتشارات علمى توليد شده در حوزه اسلام، سطح جهان در پايگاه  Web of Scienceرا كه در اين مقاله به اختصار  WOSناميده مى‌شود مطالعه و تحليل نمايد. همچنين، تلاش مى‌شود با استفاده از نرم‌افزار  Hist Citeمقاله‌هاى مهمّ و اثرگذار را در اين حوزه معرّفى كند.
سوالهاى پژوهش
در اين مقاله، به سوالهاى زير پاسخ داده مى‌شود :
1. در حيطه حوزه‌هاى اسلام در پايگاه  WOSچه نويسندگانى بيشترين توليدات علمى را دارند؟
2. كدام كشورها داراى بيشترين توليدات علمى در حيطه اسلام و شاخه‌هاى مرتبط در پايگاه  WOSهستند؟
3. دانشگاهها و موسّسه‌هاى داراى بيشترين توليدات علمى در حيطه اسلام و شاخه‌هاى مرتبط در پايگاه  WOSدر سطح جهان كدام‌اند؟
4. متون علمى توليد شده در حيطه اسلام و شاخه‌هاى مرتبط در پايگاه WOS در سطح جهان در قالب چه نوع مداركى در دسترس‌اند؟
5. مدارك توليدشده در حيطه اسلام از نويسندگان جهانى و شاخه‌هاى مرتبط در پايگاه  WOSدر چه مجلّه‌هايى به چاپ رسيده‌اند؟
6. در ترسيم ساختار مدارك توليد شده، خوشه‌هاى مهم كه بيشترين استناد به آنها شده، كدام‌اند؟
7. بيشترين ميزان توليدات علمى در حيطه‌هاى مورد بررسى، در چه سالهايى بوده است؟
8. غالب زبانهاى نوشتارى در متون علمى توليد شده در حيطه اسلام در پايگاه  WOSكدام‌اند؟
پيشينه پژوهش
كريمى در پژوهشى با عنوان «بررسى تحليلى انتشارات علمى توليدشده در حوزه زيست محيطى پايگاه Web of Science از نويسندگان ايرانى طى سالهاى 1974ـ2008» نشان داد كه در مجموع 23 كشور در نگارش مدارك حوزه موضوع فوق، با نويسندگان ايرانى همكارى داشته‌اند كه از اين ميان كشورهاى ايالات متّحده آمريكا، انگلستان، كانادا، استراليا به ترتيب در رتبه‌هاى اوّل تا چهارم قرار دارند. همچنين، مشخّص شد كه 99% از مدارك به زبان انگليسى‌اند. تعداد كمى از موسّسه‌ها (10 موسّسه از 802 مورد) توليدكننده بخش عمده‌اى از متون علمى‌اند. يافته‌ها مشخّص نمود كه 85%  عنوان از انتشارات در قالب مقاله بوده است و پس از آن به ترتيب، چكيده كنفرانسى (7/7) و نامه (1/6) قرار داشته‌اند. از ديگر نتايج آن پژوهش مى‌توان به 5 مقاله اوّل در اين بررسى اشاره كرد كه بيشترين استناد را به خود اختصاص داده و به ترتيب، در سالهاى 1982 با 101، 1996 با 70، 1978 با 67 و سال 2002 با 66 استناد نوشته شده‌اند. در سالهاى 2007 و 2008 بيشترين تعداد مدارك منتشر شده است.
طى پژوهشى كه «براون و همكاران» (1995) بر روى وضعيّت توزيع شاخصهاى علم‌سنجى در 27 حوزه علمى در 50 كشور جهان طى سالهاى 1989ـ1993 در پايگاه نمايه استنادى علوم انجام دادند، مشخّص شد كه از بين  50 كشور مورد مطالعه، آمريكا سهمى معادل 8/33% انتشارات و 87/49% از ارجاعات را به خود اختصاص داده است.
حميدى، اصنافى، عصاره (1387) به بررسى تحليلى و ترسيم ساختار انتشارات علمى توليدشده در حوزه‌هاى كتاب‌سنجى، علم‌سنجى، اطّلاع‌سنجى و وب‌سنجى در پايگاه  Web of Scienceطى سالهاى 1990 تا 2005 پرداختند. نتايج اين پژوهش نشان داد كه در مجموع، 53 كشور در نگارش مدارك حوزه موضوع مورد بررسى نقش داشته‌اند كه از اين ميان، كشورهاى ايالات متّحده آمريكا، انگلستان، آلمان و هلند، به ترتيب در رتبه‌هاى اوّل تا چهارم قرار دارند. همچنين، مشخّص شد كه 26/91% از مدارك به زبان انگليسى است. تعداد كمى از موسّسه‌ها يعنى 1/16% (74 موسّسه از 446 مورد) توليدكننده بخش عمده‌اى از متون علمى هستند. بيش از 50% مدارك، در 6 عنوان مجلّه يعنى 68/3% از كلّ مجلّه‌هاى حاضر در فهرست منتشر شده است. يافته‌ها مشخص نمود كه 14/73% عنوان از انتشارات در قالب مقاله بوده است و پس از آن به ترتيب، نقد مقاله‌ها (96/6%) و نقد كتاب (99/5%) قرار داشته‌اند. از ديگر نتايج اين پژوهش مى‌توان به 5 مقاله اوّل در اين بررسى اشاره كرد كه 47ـ111 استناد را به خود اختصاص داده و به ترتيب در سالهاى 1989، 1992، 1997، 2001 و 2002 نوشته شده‌اند. در سالهاى 2004 و 2005 بيشترين تعداد مدارك منتشر شده است.
«عصاره و ويلسون» (1384) به بررسى ميزان مشاركت علمى ايرانيان در سه دوره پنج ساله 1985ـ1989، 1990ـ1994، 1995ـ1999 در نمايه استنادى علوم پرداختند. نتايج اين پژوهش نشان داد كه انتشارات علمى ايران در پنج ساله دوم نسبت به پنج ساله اوّل دو برابر و در پنج ساله سوم نسبت به پنج ساله دوم، 8/ 2 برابر بوده است. آنها در مقاله خود علّت افزايش علمى انتشارات ايران را به اين عوامل نسبت داده‌اند: عوامل درونى مثل خاتمه جنگ عراق در برابر ايران، موقعيّت اقتصادى بهتر، تغييرات اخير در سياستگذارى دولت مثل افزايش بودجه براى پژوهش، تغييرات اساسى در فضاى سياسى مثل افزايش مجلّه‌هاى علمى، و بازگشت تعداد زيادى از دانشجويان بورسيه خارج پس از پايان تحصيلات به كشور. عوامل بيرونى نيز در برگيرنده پذيرش برخى از مجلّه‌هاى علمى ايران توسّط نمايه استنادى علوم، افزايش دسترسى به پايگاههاى بين‌المللى از طريق اينترنت و امكان ارتباطهاى بهتر الكترونيكى براى ايجاد مشاركتهاى بين المللى است.
«اينگورسن و جاكوبز» در سال 2004، يك بررسى كتابشناختى از انتشارات و الگوهاى استنادى و تأثير پژوهشهاى آفريقاى جنوبى در دوره سالهاى 1981ـ2000 در زمينه‌هاى تحقيقاتى منتخب شامل: علوم حيوانى و گياهى، شيمى، بيوشيمى، ميكروبيولوژى و بيولوژى مولكولى صورت دادند كه در برگيرنده ژنتيك، فيزيك و علوم فضايى است. داده‌هايى كه از نمايه استنادى علوم از پايگاه «آى.اس.آى» به دست آمد، به جز در زمينه‌هاى ميكروبيولوژى، بيولوژى مولكولى و فيزيك، كاهش انتشارات آفريقاى جنوبى در سالهاى 1986ـ1990 را نشان مى‌داد. ليكن در سالهاى 1994 تا 1998 در علوم حيوانى و گياهى، ميكروبيولوژى و بيولوژى، توليدات علمى رو به گسترش بوده است. در طول دهه 1990 در حيطه شيمى و بيوشيمى كاهشى در توليدات علمى مشاهده شد. به طور كلّى، عمده‌ترين دليل اين نوسانها در توليدات علمى، مشكلات اقتصادى و كاهش بودجه دولتى بوده كه نقش چشمگيرى بر توليد اطلاعات علمى آن كشور داشته است.
در سال 2004، سه ويژگى برونداد مقاله‌هاى علمى روسيه از طريق نمايه استنادى علوم، براى دوره زمانى 1980ـ2000 توسّط «ويلسون و ماركوسوا» بررسى گرديد. تغييرات و گسترشهاى سياسى و اقتصادى در اتحاد جماهير شوروى و بعد روسيه، از مسائل اثرگذار بر جريان توليد اطّلاعات علمى در اين كشور بوده است. روسيه، از سال 1980 تا 1990 در برونداد علمى رشد سالانه داشته است؛ امّا از سال 1991 پس از استقلال برخى جمهوريهاى شوروى، اين كشور دچار كاهش 20 تا 24 درصدى در توليدات علمى شد و از 1994 دوباره سير صعودى توليدات علمى خود را از سرگرفت. برونداد كاهش‌يافته در دهه 1990 عمدتاً ناشى از كاهش بودجه اختصاص‌يافته دولت براى توليد علم بود. سهم مقاله‌هاى روسى توليد شده، از 6% دهه 1980 به 31% در سال 2000 افزايش يافت. همچنين، همكارى نويسندگان روسى پس از سال 1990 با اروپاى شرقى به اروپاى غربى و امريكاى شمالى تغيير يافت. اين تغييرات به دليل پايان جنگ سرد و نياز به ارتباط با ساير ملّتها صورت گرفته است. به علاوه، افزايش در توليد اطلاعات علمى، به دليل سرمايه گذاريهاى گسترده‌اى است كه دولت روسيه در زمينه توليدات علمى و تشويق محقّقان صورت داده است.
«صراف‌زاده» (1379) انعكاس مقاله‌هاى محقّقان ايرانى در دو بانك اطّلاعاتى «كب» و «اگريس» را بررسى كرد و نتيجه گرفت كه در فاصله سالهاى 1985 تا 1989، تنها 45 مجله از كشورهاى جهان سوم در نمايه استنادى علوم ظاهر شده‌اند و اين 45 مجلّه فقط 2/1% از كلّ مجلّه‌هاى نمايه شده را تشكيل مى‌دهند. پژوهش وى نشان داد كه دانشگاههاى تهران و شيراز و موسّسه تحقيقات آفات و بيماريهاى گياهى، داراى بيشترين مدارك در بانكهاى اطّلاعاتى كب و اگريس بوده‌اند. به علاوه، مشخص شد كه از مجموع همايشها و سمينارهايى كه در حوزه كشاورزى در ايران برگزار شده، تنها 5 مورد، آن هم فقط در بانك اگريس، انعكاس يافته است.
«عصاره» (1380) رشد انتشارات علمى دانشمندان ايرانى در نمايه استنادى علوم، در دو دوره پنج ساله 1985ـ1989 و 1990ـ1994 را از ميزان توليد انتشارات علمى به تفكيك سال انتشار و رتبه بندى نويسندگان پرتوليد براساس تعداد مدارك آنان، تعيين نويسندگان اثرگذار ايران از طريق محاسبه ميزان استنادها به آثار علمى آنان، ميزان همكارى دانشمندان ايران با دانشمندان كشورهاى ديگر، شناسايى مجلّه‌هايى كه دانشمندان ايران مقاله‌هاى خود را در آنها به چاپ رسانده‌اند و نيز مجلّه‌هايى كه اين دانشمندان در آثارشان به آنها استناد كرده‌اند، مورد بررسى قرار داد. در اين پژوهش، مشخّص شد كه ميزان انتشارات علمى ايران در دوره 1990ـ1994 بيشتر از دوره 1985ـ1989 بوده است و پيش‌بينى شد كه اين ميزان در دوره 1995ـ1998 بسيار بيشتر از دو دوره پيش شود. در اين پژوهش، مشخّص شد تا سال 1998 دست كم سه مجلّه ايرانى ـ انگليسى زبان در بين مجلّه‌هاى هسته وجود خواهد داشت.
«موسوى» (1383) رتبه‌بندى توليد علم در 50 كشور جهان از 150 كشور نمايه شده در موسّسه اطّلاعات علمى آمريكا را بررسى نمود. به لحاظ مطلق توليد علم، آمريكا رتبه اوّل و به لحاظ توليد علم بر جمعيّت، سوئيس رتبه اوّل را كسب كرده است. اين مطالعه نشان داد كه 10 كشور اوّل در توليد علم 59% و 50 كشور اوّل 87% مشاركت داشته‌اند. رتبه ايران در سال 2004 به 42 رسيده بود؛ اين در حالى است كه در سال 1993 رتبه 55 را داشته است؛ يعنى رشد ايران در توليدات علمى، 12 برابر شده است. در همين دوره، رشد تركيه در توليدات علمى، هفت و نيم برابر شده است.
«عصاره و معرفت» (1384) به بررسى مشاركت پژوهشگران ايرانى در توليد علم جهانى در مدلاين پرداختند. در اين مقاله، با استفاده از شيوه‌هاى علم‌سنجى، به مطالعه رشد و توسعه آثار و مقاله‌هاى علمى پژوهشگران علوم پايه و بين رشته‌اى پزشكى در خلال سالهاى 1976ـ2003 پرداخته شده و 2695 مدرك كه پديدآوران ايرانى اين حوزه در پايگاه مدلاين به چاپ رسانده‌اند، بررسى گرديده است. يافته‌هاى پژوهش، از افزايش بسيار زياد توليدات علمى ايرانيان، به ويژه در محدوده زمانى سالهاى 1990ـ2003 حكايت دارد.
«صبورى و پورساسان» (1385) به بررسى مشاركت ايران در توليد علم جهانى سال 2005 براساس نمايه استنادى علوم در موسّسه اطّلاعات علمى (ISI) پرداختند. در اين سال، تعداد مقاله‌هاى نمايه شده ايران در علوم پايه 5423 عنوان (42% درصد مقدار جهانى)، در علوم اجتماعى 225 عنوان (13% درصد مقدار جهانى) و در علوم انسانى و هنر 11 عنوان (08/0 درصد مقدار جهانى) و در مجموع 5578 عنوان (36/0 درصد مقدار جهانى) بود. صرف نظر از كشور تركيه، ايران در بين كشورهاى مسلمان و همسايه، رتبه نخست توليد علم جهانى را داراست. بيش از 30% توليد علم كشور، متعلّق به رشته شيمى است. سهم دانشگاههاى علوم پزشكى در توليد علم كشور در اين سال، 28% بوده است.
روش‌شناسى پژوهش
در اين پژوهش، از روش علم‌سنجى كه يكى از روشهاى كمّى است، استفاده شده است. داده‌هاى مورد نياز اين پژوهش از پايگاه  WOSاستخراج شده‌اند. اين پايگاه دربرگيرنده نمايه‌هاى استنادى علوم، علوم اجتماعى و هنر و علوم انسانى است. يكى از ويژگيهاى منحصر به فرد نمايه‌هاى استنادى، قابليّت جستجوى اين پايگاهها از طريق استناد است. ضمناً كاربران قادرند بر اساس عنوان، نويسنده، نوع منبع و نشانى نويسنده در اين پايگاه به جستجو بپردازند.
در ماههاى اسفند سال 1388 و فروردين 1389 داده‌ها گردآورى شد.
به منظور گردآورى اطّلاعات در اين پژوهش، از راهبرد جستجوى «اسلام» در موضوع و عنوان استفاده شده است:
يا استفاده از جستجوى پيشرفته  wosابتدا تمامى مقالات جهانى كه از ابتدا در اين پايگاه نمايه شده‌اند، بالغ بر 6554 مقاله بازيابى شد. در مرحله بعد، با استفاده از جستجوى موضوعى اين پايگاه  تعداد مقالات در موضعهاى مختلف استخراج گرديد. تمامى پيشينه‌ها در حيطه‌هاى موضوع، زبان، كشور، نويسنده، سال انتشار، نوع مدرك، مجلّه و موسّسه و دانشگاهها، تجزيه و تحليل و به رايانه شخصى منتقل گرديد. هر ركورد داراى برچسبهايى است كه به وسيله خود پايگاه  WOSكه داراى نرم‌افزار تحليل‌گر است و به تحليل آمارى و رتبه‌بندى آنها مى‌پردازد، از نظر نام نويسندگان مقاله‌ها، نوع مدارك، زبان مقاله‌ها، نام كشورها، نام موسّسه‌ها و دانشگاهها، سال انتشار مقاله‌ها و نام مجلّه‌ها مورد بررسى قرار گرفت و براى تحليل، به فايل اكسل كه از قبل تنظيم شده بود، منتقل گرديد. اين مرحله از كار به صورت دستى صورت گرفت. آن گاه كليه پيشينه‌ها براى ترسيم ساختار علم به نرم‌افزار  Hist Citeكه يكى از آخرين توليدات موسّسه علمى آمريكاست و براى تجزيه و تحليل داده‌ها در پايگاههاى نمايه‌هاى استنادى طراحى شده است، وارد شد. پيش‌فرض اين نرم‌افزار، تعيين مهم‌ترين 30 مقاله در پايگاه مورد مطالعه است. امّا بسته به حوزه موضوعى و دوره مورد بررسى، گاهى 30 مقاله كافى نيست. در نتيجه، پژوهشگر تعداد مقاله‌هاى مهم در محدوده مورد بررسى را براى كوشش و خطا كم و زياد مى‌كند تا ترسيم مناسب‌ترى به دست آورد. از آنجا كه مقاله‌هاى مهم بر اساس يكى از دو روش دريافت تعداد استنادهاى محلّى يا جهانى (بسته به انتخاب پژوهشگر) تعيين مى‌شود، زيادتر كردن تعداد مقاله‌ها براى ترسيم، ممكن است به ورود مقاله‌هايى با استنادهاى كم به نمودار منجر شود و به كيفيّت نمودار صدمه بزند. در اين مقاله، به صورت آزمايش و خطا، مقاله‌هاى مهم بر اساس تعداد استنادهاى جهانى تعيين شده‌اند (حميدى، اصنافى، عصاره، (1387))؛ يعنى مقاله‌هايى با حداقل 6 استناد جهانى در محدوده مورد بررسى مشخّص شد. خاطرنشان مى‌شود كه نرم‌افزار  Hist Citeپس از انتخاب مقاله‌هاى مهم و پراستناد (در اين مقاله حداقل 6 استناد)، فهرستى از مقاله‌هاى گزيده ارائه مى‌دهد. اين نرم‌افزار بر اساس تعداد استنادهاى دريافتى، نمودارى را ترسيم مى‌نمايد. در آن نمودار، مقاله‌هاى مهم به ترتيب سال انتشار و نيز تعداد استنادهاى دريافتى، مشخّص مى‌شوند. نتايج به دست آمده بر اساس تاريخ، پديدآور، شمار استنادها، زبان، نوع مدرك و... تحليل مى‌شوند. مطالعه نمودار به كمك فهرست مقاله‌ها امكان‌پذير است. نتايج به دست آمده بر اساس تاريخ، پديدآور و شمار استنادها تحليل مى‌شوند. يادآورى مى‌شود كه مدل اين نمودار روى صفحه نمايش رايانه بسيار راحت‌تر قابل مشاهده و درك است؛ زيرا با قرار دادن نشانگر ماوس يا مكان‌نما روى شماره مقاله، اطلاعات كتابشناختى مقاله شامل نام نويسنده، نام مجلّه، دوره، شماره، تاريخ و تعداد استنادهاى دريافتى محلّى و جهانى، ظاهر مى‌شود. (براى مشاهده اين نمودارها، بنگريد: apps.I&Iknowledge.com)
محدوديّتهاى پژوهش
محدوديّت اصلى پايگاه  WOSبه نمايه‌هاى استنادى برمى‌گردد كه بر زبان انگليسى تأكيد فراوان دارند و در آنها به مقاله‌هايى كه به زبانهاى ديگر توليد مى‌شوند، كمتر توجّه مى‌شود. علاوه بر آن، در اين پايگاه، مستندسازى صورت نگرفته است. دليل آن املاى اشتباه يا نوشتن اسم يك فرد، با املاهاى متفاوت است. (حميدى، اصنافى، عصاره، (1387)) البتّه در اين مورد، محقّق كوشيده است با بررسى دستى فهرستهاى مورد نظر، اقدام به گردآورى آثار مرتبط از نظر نويسنده و موسّسه‌ها در يك محل نمايد.
تجزيه و تحليل نتايج
براى پاسخگويى به سوالهاى پژوهش، نتايج به دست آمده از تجزيه و تحليل 6554 عنوان مدرك، حسب مورد در قالب جدول و نمودار طراحى شد كه به ترتيب ذيل ارايه مى‌گردد :
1. سهم كشورهاى مختلف در نگارش مدارك
در مجموع، 93 كشور در نگارش مدارك حوزه موضوعى اسلام در سطح جهانى همكارى داشته‌اند كه از اين ميان، ايالات متّحده آمريكا با 8/34%، انگلستان 11% كانادا 3% به ترتيب رتبه‌هاى اوّل و دوم را در زمينه توليدات اسلام داشته‌اند. بر طبق يافته‌هاى جدول 1 در ميان كشورهاى خاورميانه، ايران با 30 مقاله با اختلافى فاحش بعد از تركيه با 140 مقاله و اسرائيل با 109 مقاله در مرتبه سوم و بالاتر از عربستان سعودى با 27 مقاله قرار گرفته است.



جدول 1ـ كشورهاى مشاركت‌كننده در توليد مقاله‌هاى اسلام در جهان
رتبهكشورتعداد پيشينهدرصد از  6554
1ايالات متحده 22898/ 34
2ناشناخته 19537/ 29
3انگلستان 728 11
4كانادا 197 3
5فرانسه 1655/ 2
6آلمان 1615/ 2
7تركيه 1401/ 2
8استراليا 1248/ 1
9اسرائيل 1096/ 1
10هلند 852/ 1
11هند 5685/ 0
12اسپانيا 538/ 0
13افريقاى جنوبى 3553/ 0
14ايتاليا 335/ 0
15مصر 3248/ 0
16سوئد 3147/ 0
17ايران 3045/ 0
18مالزى 3045/ 0
19بلژيك 2741/ 0
20عربستان سعودى 2741/ 0
2. توزيع زبانى
در مجموع، مقالات اسلامى در سطح جهانى در پايگاه  ISIبه 18 زبان منتشر شده است. جدول 2 مشخص مى‌سازد كه 83% از مدارك به زبان انگليسى است كه با توجّه به جنبه بين‌المللى زبان انگليسى و نيز غالب بودن زبان انگليسى به عنوان زبان علمى بر ساير زبانها قابل توجيه مى‌باشد زبانهاى ديگر، فرانسوى با 5/8% و آلمانى با 9/4% است. زبان فارسى در پايگاه ISI قابل نمايه شدن نيست.

جدول 2 ـ رتبه‌بندى زبان به كار رفته در مدارك
رتبهزبانتعداد پيشينهدرصد از 6554
1انگليسى 5445 83
2فرانسه 5605/ 8
3آلمانى 3269/ 4
4اسپانيايى 771/ 1
5ايتاليايى 527/ 0
6روسى 2639/ 0
7تركى 203/ 0

3. سهم موسّسه‌ها در نگارش مدارك
2224 سازمان كار انتشار مقالات حوزه اسلام را در سطح جهان  به عهده داشته‌اند. البتّه همان‌طورى كه از جدول 3 پيداست، متأسّفانه 1953 مقاله داراى سازمان خاص و كشور خاصّى نيستند و عمدتآ دانشگاههاى امريكايى و انگليسى بيشترين نقش را در توليدات اسلامى داشته‌اند. البتّه در ايران، دانشگاه تهران و علّامه طباطبايى بيشترين توليد را داشته‌اند.
جدول 3 ـ سازمانهاى مشاركت‌كننده در توليد مقاله‌هاى حوزه اسلام در جهان
رتبهسازمانتعداد پيشينه
1ناشناخته 1953
2دانشگاه كلمبيا 45
3دانشگاه هاروارد 45
4دانشگاه جرج تاون 41
5دانشگاه شيكاگو 40
6دانشگاه كمبريج 35
7دانشگاه ميشيگان 35

4. توزيع مدارك در ميان مجله‌ها
مدارك حوزه مورد بررسى در موضوع اسلام، ميان 1260 عنوان مجلّه توزيع شده‌است. فهرست 20 عنوان برتر مجلات اسلام، به ترتيب، در جدول 4 مرتّب مى‌شود و به طور كلّى اين 20 مجلّه 27% كلّ مقالات اسلام را در سطح جهانى به خود اختصاص داده‌اند.

جدول 4 ـ بيست مجلّه برتر در توليد مقاله‌هاى اسلام در جهان
رتبه عنوانتعداد
پيشينه
INTERNATIONAL JOURNAL OF MIDDLE EAST175
STUDIESMUSLIM WORD159
MIDDLE EAST JOURNAL150
ادامه جدول 4 ـ  20 مجلّه برتر در توليد مقاله‌هاى اسلام در جهان
رتبه عنوانتعداد
پيشينه
LIBRARY JOURNAL130
ISLAM-ZEITSCHRIFT FUR GESCHICHTE UNS111
KULTUR DES ISLAMISCHEN ORIENTSTLS-THE TIMES LITERARY SUPPLEMENT105
JOURNAL OF THE ROYAL ASIATIC SOCIETY93
BULLETIN OF THE SCHOOL OFORIENTAL AND90
AFRICAN STUDIES-UNIVERSITY OF LONDONJOURNAL OF THE AMERICAN ORIENTAL SOCIETY84
INTERNATIONAL AFFAIRS80
AMERICAN HISTORICAL REVIEW70
ESPRIT70
FOREIGN AFFAIRS70
JOURNAL OF THE AMERICAN ACADEMY OF62
RELIGION
COMMENTARY60
JOURNAL OF ASIAN STUDIES59
MIDDLE EASTERN STUDIES54
SOCIAL COMPASS54
JOURNAL OF SEMITIC STUDIES53
AMERICAN ETHNOLOGIST52
5. توزيع مدارك بر اساس محمل انتشاراتى
توليدات علمى در موضوع اسلام، در 26 نوع محمل انتشارتى منتشر شده‌اند كه 5 مورد به ترتيب، در جدول 5 آورده شده است. بر اساس جدول 5 بيشترين محمل انتشاراتى در بين مدارك اسلام در سطح جهانى نقد كتاب با 3484 يعنى 53% و بعد مقاله  با 2337 يعنى 6/35% مى‌باشد.

جدول 5 ـ محمل‌هاى انتشاراتى مدارك جهانى
رتبهشكلتعداد پيشينهدرصد از  6554
1نقد كتاب 3484 53
2مقاله 23376/ 35
3مقاله كنفرانسى 1919/ 2
4ويرايش منابع 1666/ 2
5نقد 1584/ 2

6. توزيع مدارك بر اساس سال انتشار
بر اساس جدول 6 با وجود فراز و نشيب نسبى در سالهاى مورد بررسى، تمايل كلّى به سمت افزايش كمّى مدارك است؛ به طورى كه در سالهاى 2009 و  2008 بيشترين تعداد مدارك منتشر شده است. اين امر مشاركت بيشتر جامعه علمى در توليد علم را در حوزه‌هاى مورد بررسى نويد مى‌دهد.



جدول 6 ـ سالهاى انتشارات مدارك در مورد اسلام در سطح جهان
رتبهسالتعداد پيشينهدرصد از  6554
1 2008 6540/ 10
2 2009 6032/ 9
3 2005 4265/ 6
4 2004 3981/ 6
5 2006 3910/ 6
6 2003 3910/ 6
7 2002 3635/ 5
8 1994 2945/ 4
9 2001 2823/ 4
10 1996 2732/ 4

7. در جدول 7 موضوعات در زمينه‌هاى اسلام، به ترتيب، فهرست شده است. خاطر نشان مى‌شود كه تمام اين موضوعات در ارتباط با اسلام است. البتّه ممكن است بعضى موضوعات بين رشته‌اى باشد و يك مقاله در بيش از يك موضع نمايه شود؛ به همين خاطر، درصد آن ممكن است بيشتر از 100 درصد شود.



جدول 7 ـ موضوعات برتر در حوزه اسلام در سطح  جهان
رتبهموضوعتعداد پيشينهدرصد از  6554
1مذهب 1255 19
2تاريخ 9444/ 14
3مطالعات آسيايى 8296/ 12
4مطالعات منطقه‌اى 8296/ 12
5علوم سياسى 6996/ 10
6روابط بين الملل 5493/ 8
7جامعه شناسى 4366/ 6
8علوم انسانى بين رشته‌اى 4306/ 6
9علوم اجتماعى بين رشته‌اى 4102/ 6
10مردم شناسى 4051/ 6
11ادبيات 3828/ 5
12كليات 1777/ 2
13مطالعات اخلاق 136 2

8. در جدول 8 ده نويسنده برتر در زمينه‌هاى اسلام به ترتيب فهرست شده است.

جدول 8 ـ نويسندگان برتر در حوزه اسلام
رتبهشكلتعداد پيشينه
1Hames C 21
2Quandt WB 18
3Brown LC 17
ادامه جدول 8 ـ نويسندگان برتر در حوزه اسلام
رتبهشكلتعداد پيشينه
4Robinson F 17
5Grandguillaume G 16
6Rippin A 15
7Colins WP 13
8Irwin R 13
9Roy O 12

مقالات اثرگذار
هرگاه بحث از مطالعه تاريخ علم در يكى از حوزه‌هاى علمى به ميان مى‌آيد، شناسايى و معرّفى منابع اثرگذار در آن حوزه، در طول زمان مورد مطالعه، ضرورت پيدا مى‌كند. ساختار هر حوزه علمى بر آثار نويسندگان اثرگذار آن حوزه تأكيد دارد. ترسيم ساختار علم كه توسط نرم‌افزار SPSS (ترسيم نمودار دوبعدى) و ساير نرم‌افزارهاى موجود و اخيرآ  Hist Citeميسّر است، به خوبى مى‌تواند سير تحول تاريخى يك حوزه علمى و نيز ظهور و افول شاخه‌هاى مختلف آن را نشان دهد. (حميدى، اصنافى، عصاره (1387))
در اين بررسى، سعى شده است داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار Hist Cite تجزيه‌و تحليل و به ترسيم ساختار علم در اين حوزه‌ها و در اين محدوده زمانى پرداخته شود. از ميان 6554 مدرك مورد بررسى نرم‌افزار تعداد 30 مقاله را منعكس نموده است.
بر طبق جدول 6، اگر چه بعد از سال 2004، رشد اطلاعات حوزه اسلام جهان‌فزونى گرفته، امّا از استنادهاى كمى نسبت به مقاله‌هاى دوران پيشين برخوردار است. دليل اين امر، مى‌تواند آن باشد كه هنوز مدّت چندانى از عمر اين مقالات سپرى نشده است.
30 مقاله‌اى كه گيرنده بيشترين استنادها بوده‌اند، به ترتيب تاريخ نگارش، از كم به زياد (2004ـ1990) مرتب شده‌اند.
راهكارهاى پيشنهادى به افزايش مقالات آى اس آى در جهان اسلام
1. تبديل پايان‌نامه‌هاى دوره‌هاى تحصيلات تكميلى حوزه و دانشگاه به مقالات انگليسى مبتنى بر معارف اصيل اسلامى و ارسال آنها به مجلات آى اس آى.
2. تهيّه مجلّات انگليسى حوزوى و دانشگاهى اسلامى مبتنى بر استانداردهاى بين‌المللى؛ به ويژه استانداردهاى آى اس آى.
3. از آنجا كه بيش از 90% مقالات آى اس آى به زبان انگليسى است، پس بايد تقويت زبان انگليسى در حوزه و دانشگاه، مبنا قرار گيرد.
4. يكى از ملاكهاى مهم تدوين مقاله در آى اس آى همكارى بين‌المللى در تأليف و تدوين مقاله‌هاى علمى است. از آنجا كه مجلّات انگليسى كه هم آى اس آى باشد و هم به معارف اسلامى بپردازد وجود ندارد، اين مى‌تواند گزينه‌اى بسيار مهم باشد كه علاوه بر تدوين مقالات در پايگاه آى اس آى، زمينه نشر و گسترش معارف اسلامى را نيز به دنبال دارد.
5. يكى ديگر از ملاكهاى مهم در پذيرش مقالات در پايگاه آى اس آى استفاده از منابع معتبر و بين المللى است كه متأسّفانه اكثر منابع مورد استفاده ما داخلى است.
6. نوشتن مقالات اسلامى كه حاوى نظريه‌هاى جهانى است؛ به خصوص در مقايسه با اديان ديگر. چون يكى از مهم‌ترين ملاكهاى آى اس آى ضريب تأثير است؛ يعنى اينكه چند منبع از يك مقاله استفاده كرده‌اند.
7. همان طور كه در متن مقاله حاضر مشاهده مى‌كنيد، بيشتر مقاله‌ها نقد كتاب است كه دانشمندان اسلامى دست كم از اين طريق مى‌توانند با نقد سازنده به معرّفى كتابهاى اصيل اسلامى با گرايش شيعى يا نقد منابعى كه كمبود و خطا دارند، بپردازند.
منابع
1. Ingwersen, Peter, Jacobs, Daisy (2004). South Africa research in selected scientific areas: Status 1981-2000. Scientometrics. Vol. 59. No. 3. PP: 405-423.
2. كريمى، رضا. بررسى تحليلى انتشارات علمى توليد شده در حوزه زيست محيطى پايگاه

Web of scienceاز نويسندگان ايرانى. همايش ملّى محيط زيست و فناورى. بهار 1388.
3. حميدى، على و اصنافى، اميررضا و عصاره، فريده. بررسى تحليلى و ترسيم ساختار انتشارات علمى توليد شده در حوزه‌هاى كتاب‌سنجى، علم‌سنجى، اطلاع‌سنجى و وب‌سنجى در پايگاه

Web of scienceطى سالهاى 1990  2005. كتابدارى و اطّلاع رسانى. تابستان 1387 شماره 42.
4. Small, H; Garfield, E (1985). "The geography of Science: disciplinary and national mapping." Journal of Information Science, 11(4): 147-159.
5. Bradford, S.C (1948). Documentation. London: Crosby Lockwood and Sons.
6. Price, D.O.D.S.C. (1966). "The Science of Scientists". Medical opinion and Review, 1 (100: 88-99).
7. Gould, P; White, R. (1974). Mental Maps. Harmondsworth, England: Penguin Books.
8. Wilson, Concepcion S, Markusova, Valentina A. (2004). Changes in the scientific output of Russia from 1980 to 2000, as reflected in the Science Citation Index, in relation to national politico-economic changes. Scientometrics. Volume 59, Number 3 / March. pp: 281-472.
9. براون، تيبور، ولنگانگ گلانز وآندرياس شوبرت. شاخصهاى علم سنجى، ارزيابى تطبيقى فعّاليّتهاى انتشاراتى و تأثيرگذارى ارجاعات در 32 كشور. ترجمه: محمّد اسماعيل رياحى. رهيافت. بهار. ص 70ـ80.
10. عصاره، فريده و ويلسون، كنسپسيون، اس. انتشارات علمى ايرانيان: مشاركت، رشد و توسعه از 1999ـ1985. ترجمه: آتوسا كوچك. فصلنامه كتاب. تابستان. شماره 62، ص 131ـ144.
11. صراف‌زاده، مريم. انعكاس مقالات محققان ايرانى در دو بانك اطلاعاتى كب و اگريس. رهيافت. بهار و تابستان، ص 88ـ97.
12. عصاره، فريده. بررسى تطبيقى رشد انتشارات علمى ايران در نمايه استنادى علوم در سالهاى 1985ـ1989 و 1990ـ1994 و مقايسه نتايج حاصل با شاخصهاى موجود در كشورهاى ديگر. رهيافت. شماره بيست و چهارم، بهار و تابستان، ص 69ـ76.
13. موسوى، ميرفضل‌الله. احراز جايگاه نخست علمى در منطقه. رهيافت، شماره 35، ص 45ـ59.
14. عصاره، فريده و رحمان معرفت. مشاركت پژوهشگران ايرانى در توليد علم جهانى در مدلاين. رهيافت. بهار 1384، ص 39ـ44.
15. صبورى، على اكبر و پورساسان، نجمه. توليد علم در ايران در سال 2005. رهيافت. شماره 37، ص 49ـ52.

آخرین بروز رسانی مطلب در چهارشنبه ، 6 دی 1391 ، 14:22
 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: