اللهم و صلّ علی الطاهرة البتول، الزهراء ابنة الرسول، امّ الائمة الهادین ... و مستودعاً لحکمة؛ (بحارالانوار ، ص 181) اللهم صلّ علی فاطمة بنت نبیّک و زوجه ولیّک و امّ السبطین الحسن و الحسین ...؛(بحارالانوار، ج 99 ، ص 45) اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرّ المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک
معرفی کتاب تفسير مصباح الهدى مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
شماره سفینه - سفینه 27
دوشنبه ، 13 شهریور 1391 ، 13:15

حمیدسلیم گندمی
چكيده: نگارنده در اين گفتار، تفسير مصباح الهدى نوشته ميرزا جواد تهرانى را شناسانده، شيوه تفسيرى و درونمايه آن را مرور مى‌كند. شرح حال مختصر ميرزا جواد تهرانى نيز در اين گفتار آمده است.
كليد واژه: مصباح الهدى (كتاب) / تهرانى، جواد / علماى خراسان / تفسير قرآن ـ تفاسير شيعه.

1. نگاهى كوتاه به زندگى مؤلّف 
ميرزا جواد آقا تهرانى در سال 1283 شمسى در تهران متولد شد. پدرش از تجّار متديّن و مورد اعتماد بود.
دوران تحصيل ابتدائى را در تهران و دروس مقدمات حوزوى تا بخشى از دروس سطح را در قم گذراند و سپس در نجف اشرف از محضر استادان و عالمان بزرگوارى همچون آية‌الله حاج شيخ مرتضى طالقانى و آية‌الله حاج شيخ محمّدتقى آملى بهره‌هاى فراوان برد. به احترام مادر مكرمه‌اش كه وى را به مراجعت به تهران فراخوانده بود، به تهران بازگشت و پس از آن در سال 1312 شمسى به مشهد مقدس رفت و تحصيلات عاليه و معارف الاهى را در محضر مرحوم ميرزامهدى اصفهانى فراگرفت. اين سال‌ها، دوران شكل‌گيرى شخصيّت علمى و اخلاقى ميرزا جواد آقا تهرانى بود.
پس از فوت ميرزاى اصفهانى، كرسى دروس فقه و اصول و معارف و تفسير قرآن را بر عهده گرفت و در دو دوره درسى، تفسير كامل قرآن كريم را براى شاگردان خود بيان داشت؛ به زبانى ساده و بى‌پيرايه و عارى از اصطلاحات پيچيده علمى. حاصل اين تدريس تفسير مصباح الهدى است كه توسط يكى از شاگردانش تقرير شده است. درس اخلاق ايشان نيز شهرت داشت و اثرى بر جان شنوندگان مى‌نهاد. دو دوره نيز منظومه را همراه با نقد و بررسى تدريس كردند.
آثار چاپ شده استاد چنين است :
1. فلسفه بشرى و اسلامى؛ در بيان و ردّ مبانى فلسفه كمونيسم و ماترياليسم.
2. عارف و صوفى چه مى‌گويند؟ در بيان مبادى و اصول تصوف و عرفان و ردّ آن.
3. ميزان المطالب در دو جلد؛ مباحث كلامى براساس قرآن و عترت.
4. آئين زندگى و درس‌هاى اخلاق اسلامى؛ براساس آيات و روايات.
5. بهائى چه مى‌گويد؟ در رد فرقه ضاله بهائيت.
6. بررسى در پيرامون اسلام؛ در ردّ نظريات احمد كسروى.
استاد محمّدرضا حكيمى، اين كتابها را «سودمند و تحليلى» و واجد «نقد علمى» مى‌داند. 

وى در سحرگاه سه شنبه دوم آبان 1368 درگذشت و در قبرستان عمومى مشهد دفن شد.
2. درباره تفسير
اين تفسير، تقرير دروس تفسيرى مفسّر است كه با مقدمه استاد محمّدرضا حكيمى و براساس تقريرات محمّدباقر نوراللهيان و تحقيق سيد مهدى حسينى مجاهد منتشر شده است. (قم: مؤسسه معارف اسلامى امام رضا 7 به همكارى دفتر فرهنگى مفاخر خراسان، 1388)
جلد اوّل تفسير، سوره حمد و آيات 1 تا 121 سوره بقره و جلد دوم آيات  122 تا 253 سوره بقره را دربر دارد.
اين مجموعه تفسيرى قبلا در مجموعه آفاق نور جلد 7 و 8 به پيشگاه قرآن‌پژوهان عرضه و منتشر شده است.
جلد اوّل تفسير 495 صفحه دارد، شامل چند مقاله:
الف) مبانى تفسير در مكتب تفكيك؛ به قلم استاد محمّدرضا حكيمى.
ب) در اين مقاله مراحل احياى تفسير را به اختصار توضيح مى‌دهد.
ج) روش تفسيرى آية‌الله ميرزا جواد آقا تهرانى و ويژگى‌هاى تفسير مصباح الهدى/ محمّد عبداللهيان.
در اين مقاله كه بخش‌هايى از آن قبلا در فصلنامه بينات سال هفدهم شماره  65 چاپ و منتشر شده است، پنج ويژگى روش‌هاى تفسيرى ميرزا جواد آقا تهرانى در درس‌هاى تفسير بيان شده است.
هدايتگرى و سازندگى از ويژگى‌هاى اصلى درس‌هاى تفسيرى مرحوم ميرزا جواد آقا تهرانى بود.
د) «نگاهى به زندگى عالم ربانى آية الله ميرزا جواد آقا تهرانى» نوشته سيد مهدى حسينى مجاهد كه به تفصيل سرگذشت علمى، تأليفات، مشرب فكرى و علمى، زندگى اخلاقى و معنوى، زندگى اجتماعى و سياسى ايشان را توضيح مى‌دهد. 

در پايان هر جلد، فهرست منابع و مآخذ و خلاصه تفسير همان جلد به زبان عربى و انگليسى آمده است.
3. نگاهى به درون‌مايه تفسير
در اين تفسير، انواع مباحث به زبان ساده و در عين حال، استوار مطرح شده است. به تعبير ديگر، كمترين ميزان كاربرد اصطلاحات و تعبيرات علمى و غامض را در اين تفسير مى‌توان ديد.
براى آشنايى با درون‌مايه تفسير، به چند گروه از مباحث، فهرست‌وار اشاره مى‌شود.
3ـ1ـ مباحث عقايد
يكم - توحيد
راه صحيح شناخت خدا، فطرت، نفى تعطيل و تشبيه 1 / 148ـ150، 2 / 77ـ78 و 150ـ 157
دعوت جهانى توحيد 1 / 217ـ 218
ردّ انديشه‌هاى غلط در توحيد 1 / 464ـ471، 2 / 456ـ 457
علم الاهى 1 / 262ـ265، 2 / 80ـ 84
معنى صحيح لقاء الله 1 / 300ـ301، 2 / 351ـ 352
اسماء الله 1 / 265ـ 267
دوم ـ نبوت
ضرورت وحى و نبوّت 1 / 445ـ447، 2 / 306ـ 313
تفاوت درجات پيامبران 2 / 450ـ 455
عصمت انبياء (حضرت آدم  7) 1 / 274ـ 290
خليفة الله بودن پيامبر 1 / 254ـ 259
سوم ـ امامت
ضرورت امامت به عنوان تداوم نبوت 1 / 165ـ170، 2 / 31ـ46 و 426ـ 440
علم امام 2 / 90ـ 96
برخورد دشمنان با امامان معصوم : 2 / 143ـ 146
مرجعيت علمى اهل بيت : 2 / 242ـ 248
رجعت 1 / 331ـ332، 2 / 420ـ 421
چهارم ـ معاد
كلّيّات معاد 1 / 248ـ 249
شفاعت 1 / 304 ـ  322
خلود در عذاب 1 /  441
روح و برزخ 2 / 111ـ 130
پنجم ـ عدل
پاسخ به شبهه جبر 1 / 186ـ190 و 243ـ 244
معناى صحيح اضلال و هدايت 1 / 239ـ 240
ارتداد و حبط اعمال 2 / 325ـ 328
لوح محفوظ 2 / 416ـ 417
ششم ـ نكات ديگر
جايگاه مهم عقايد در زندگى انسان 2 / 178ـ 180
هويّت فرشتگان (مجرّدند يا نه؟) 1 /  268
نظر قرآن نسبت به مذاهب ديگر (نقد تفسير پرتوى از قرآن) 1 / 355ـ 360
صائبين 1 / 353ـ 354
روح القدس 1 /  407
معنى «اِنساء» 1 / 439ـ 441
ايمان به غيب 1 / 178ـ 179
دگرگونى شب و روز 2 / 240ـ 242
3ـ2ـ مباحث اخلاقى
يكم ـ ويژگى‌هاى پسنديده
انفاق 1 / 179ـ181، 2 / 335ـ337 و 315ـ316 و 422ـ 424
كمك به يتيمان 2 / 337ـ 341
حمد 1 / 153ـ 154
نعمت‌هاى خداوند 1 / 222ـ225، 2 /  171
توحيد عملى: تسليم و ترك رهبانيت 1 / 339، 2 / 163ـ166 و 61ـ 62
تذكّر دادن انسان به مراحل خلقت 1 / 244ـ 248
تذكّر دادن به مسلمانان در قالب بيان قصّه‌هاى بنى‌اسرائيل 1 / 337 و 377ـ 378
ضرورت تربيت 1 / 456ـ 461
ارزش نفس ناطقه انسانى 1 /  421
خداوند، تنها پناه 1 /  442
آزمودن مؤمنان 2 / 84ـ86 و 130ـ134 و  314
دنياى ممدوح 1 / 450ـ 453
وحدت امّت و پيوند با حجّ 1 / 454 و 2 / 49ـ 51
نكاتى از تاريخ كعبه 2 / 54ـ 55
امّت وسط 2 / 78ـ 80
ثمره استقامت 2 /  103
اقسام صبر 2 / 108ـ110 و 185ـ186 و 317ـ 318
حيات، منحصر به اين جهان نيست 2 /  110
رحمت واسعه الاهى 2 /  146
مراتب صرف ثروت 2 / 182ـ183 و 235ـ 236
عدالت اجتماعى 2 / 237ـ 239
دعا 2 / 214ـ 226
وظايف عبادى و اخلاقى 2 / 184ـ 185
مقايسه دو گروه از مردم 2 / 289ـ 302
نقل آموزنده از تاريخ 2 / 418ـ 419
سنّت‌هاى اجتماعى خداوند حكيم 2 / 444ـ 448
دوم ـ ويژگى‌هاى نكوهيده
نفاق و علائم آن 2 / 192ـ 216
قضاوت براساس ظاهر اعمال 2 / 318ـ 319
تعصبات جاهلى 2 / 167ـ 168
شكستن پيمان الاهى 2 /  70
شيطان و دلبستگى به او 1 / 389ـ392 و 418، 2 /  421
سوگند خوردن 2 / 353ـ 360
عدم ايمان و گرفتارى بشر 1 / 403ـ 404
عناد و نتيجه آن 2 / 147ـ 148
شرك و مصاديق آن 2 / 161ـ 162
3ـ3ـ علوم قرآنى و تفسيرى
حروف مقطعه 1 / 174ـ 175
قرآن، هدايت براى متقين 1 / 176ـ 177
اِفراد و جمع 1 /  184
تحدّى و وجوه اعجاز قرآن 1 / 227ـ 233
ارتباط آيات 1 /  334
نسخ آيات و احكام 1 / 437ـ439، 2 / 406ـ 409
خطاب به پيامبر، و اراده ديگران 2 /  99
زمان نزول سوره بقره 2 /  141
جمع بين ظاهر و تأويل 2 / 457ـ 459
عدم تنافى آيات 1 / 431ـ432، 2 / 410ـ 411
تطبيق تاريخ اهل بيت با آيات قرآن 2 / 261ـ 269
تدوين قرآن و صيانت آن از تحريف 2 / 242ـ 243
مراتب نزول قرآن 2 / 208ـ 210
شأن نزول آيه قصاص 2 /  188
استفاده از آيات در تبيين معنى آيات ديگر 1 / 209ـ214، 274ـ276، 348ـ 351
جمع ميان مصاديق مختلف 1 / 146، 204ـ205، 241ـ 242
ضرورت رجوع به امام معصوم 7 در تفسير قرآن 1 / 166ـ 170
توضيح احاديث تفسيرى 1 / 145ـ146، 161، 205ـ 206
رفع اشكال از آيات 1 / 347ـ351، 382ـ 384
3ـ4ـ احكام
نماز 2 / 402ـ405،  412
روزه 2 / 202ـ208، 212ـ214، 227ـ 233
حجّ 2 / 136ـ141، 274ـ 288
بحث فقهى «لاجناح» 2 / 139ـ 141
اعتكاف 2 /  234
جهاد 2 / 251ـ260، 320ـ 324
تحريم خمر و قمار 2 / 330ـ 335
نكاح 2 / 341ـ 351
طلاق 2 / 361ـ382، 396ـ 400
عده وفات 2 / 390ـ395، 406ـ 414
رضاع 2 / 383ـ 389
وصيت 2 / 196ـ 201
قصاص 2 / 188ـ 195
بردگى 2 / 183ـ 184
تغيير قبله 2 /  102
3ـ5ـ مباحث لغوى
اشتقاق لفظ جلاله «الله» 1 /  147
حمد و مدح و شكر 1 /  155
ربّ 1 /  156
صيّب، سماء، صواعق 1 / 208ـ 209
لعلّ 1 /  220
جعل 1 /  222
ما 1 /  238
لُبس و لَبس 1 /  295
3ـ6ـ مباحث نحوى
تجزيه و تركيب «ذلک الكتاب» 1 / 175ـ 176
تجزيه و تركيب آيه 5 بقره 1 /  183
تجزيه و تركيب آيه «ليس البرّ» 2 / 180ـ 181
تجزيه و تركيب آيه 25 بقره 1 /  234
ضمير «ها» در آيه 17 بقره 1 /  183
بحث «لعلّكم تتّقون» 1 /  218
تكرار «اهبطوا» 1 /  286
جواب «لمّا» 1 /  409
4. نكات پايانى
4ـ1ـ كتاب به شيوه‌اى زيبا و خوش‌خوان چاپ شده است. چكيده عربى و انگليسى و كتابشناسى منابع تحقيق در پايان هر مجلّد، بر دقّت كتاب و ميزان بهره‌ورى از آن مى‌افزايد.
4ـ2ـ افزودن نمايه موضوعى ـ الفبايى مى‌تواند بر ميزان استفاده از كتاب بيفزايد.
4ـ3ـ درباره ديگر مجلّدات كتاب، توضيحى داده نشده كه آيا ادامه مى‌يابد يا نه؟
4ـ4ـ با دقّت در فهرستى كه در بند سوم آمد، روشن مى‌شود كه بعضى از توضيحات مؤلّف ذيل آيات، مى‌تواند در قالب تك‌نگارى نسبتآ جامع در موضوع خود عرضه شود، مانند: عصمت انبياء، ضرورت امامت، برزخ، حجّ. پيشنهاد مى‌شود كه در اين‌گونه موارد، جزوه‌هايى مستقل برگرفته از اين تفسير عرضه شود.
و الحمدلله الذى هدانا لهذا و ما كنّا لنهتدى لولا أن هدانا الله.

آخرین بروز رسانی مطلب در چهارشنبه ، 6 دی 1391 ، 13:55
 

خبرنامه

نــــام:

ایمیل: